Wilhelmus Heldens 1687-1763

Van Baarlo naar Beesel

Het verhaal van Wilhelmus Heldens en zijn familie (1723–1770)

Op 7 juli 1723 treedt Wilhelmus Heldens in het huwelijk met Maria Joosten, afkomstig uit Helden. Maria is een dochter van Jacobus Joosten en Joanna Gommans. Hun huwelijk vindt plaats in een tijd waarin het leven in het Maasland wordt gedomineerd door hard werken, onzekerheid en een sterk geloof. Voor de boerenbevolking bepalen het land, het vee en de kerk het ritme van alledag. Men leeft dicht bij de natuur, afhankelijk van de seizoenen en van wat de Maas geeft — of juist wegneemt.

Leven in een onrustige streek

Het begin van hun huwelijk valt in de nasleep van de Spaanse Successieoorlog (1701–1714). Tijdens deze oorlog trekken legers van verschillende mogendheden door de streek rond Venlo en langs de Maas. Akkerland wordt vertrapt door soldaten en paarden, oogsten mislukken of worden opgeëist, en plunderingen zijn vooral op het platteland geen uitzondering. Dorpen worden verplicht soldaten onderdak en voedsel te bieden, terwijl extra belastingen worden geheven om de oorlog te bekostigen. Reizen naar markten, zoals die in Venlo, is gevaarlijk en onzeker.

Hoewel Baarlo zelf niet het toneel is van veldslagen, ondervindt het dorp wel veel overlast door de nabijheid van Venlo, een belangrijke vestingstad aan de Maas. Venlo heeft strategische betekenis: wie de stad beheerst, heeft controle over de regio. De voortdurende dreiging van soldaten en bezetters werpt een schaduw over het dagelijkse leven in Baarlo.

Gezin en bestaanszekerheid

In deze omstandigheden stichten Wilhelmus en Maria hun gezin. Op 10 mei 1724 wordt in Baarlo hun dochter Mathiola gedoopt. Daarna volgen zonen: Jacobus (1725), Franciscus (1727), opnieuw Jacobus (1729), Mathias (1732) en Arnoldus (1734). Kindersterfte is in deze tijd een alledaagse werkelijkheid. Het opnieuw geven van een naam, zoals bij Jacobus, is een stille uitdrukking van rouw én van de hoop om de familielijn voort te zetten.

Zoals de meeste boerengezinnen in de eerste helft van de achttiende eeuw leven de Heldensen niet van eigen grond, maar als pachters. Het land dat zij bewerken is eigendom van kloosters, adel of stedelijke instellingen. Ook zij hebben te maken met pachtcontracten, tienden en herendiensten. Kloosters langs de Maas, waaronder het klooster Maria-Weide in Venlo, spelen hierin een centrale rol als grootgrondbezitters en economische machtsfactoren.

Nieuwe oorlog, oude onzekerheid

De rust keert slechts tijdelijk terug. In 1740 breekt de Oostenrijkse Successieoorlog uit (1740–1748). Opnieuw trekken legers door Limburg en bezetten Franse troepen delen van de regio. Dorpen moeten wederom soldaten onderhouden. Pas na het einde van de oorlog trekken de Franse troepen zich terug en wordt het in steden als Roermond en Venlo weer rustiger.

Voor gezinnen als dat van Wilhelmus en Maria blijven de vooruitzichten beperkt. Grond is schaars, families groeien en niet ieder kind kan later een zelfstandig bestaan opbouwen. Voor jongere generaties betekent dit vaak: blijven meewerken op het ouderlijk bedrijf, in dienst gaan bij anderen of — als zich een kans voordoet — elders een nieuw begin maken.

De oversteek van de Maas

Het jaar 1753 vormt een keerpunt voor de familie Heldens. In juli trouwt hun zoon Franciscus Heldens met Joanna van Heesch. Zij is geboren op 31 juli 1725 in Velden als kind van Ludovicus van Hees en.  Door het vroegtijdig overlijden van zijn broers Jacobus en Mathias wordt Franciscus, hoewel niet als oudste geboren, de belangrijkste erfgenaam. 

Op 8 november 1753 sluiten Wilhelmus Heldens, Maria Joosten en hun zoon Franciscus gezamenlijk een pachtcontract met het klooster Maria-Weide. Dit contract vormt de juridische basis voor een ingrijpende stap. In de herfst van 1753 steken zij de Maas over, van de linker- naar de rechteroever, en vestigen zich in Beesel.

Die oversteek is meer dan een eenvoudige verhuizing. De Maas is niet alleen een levensader, maar ook een grens — bestuurlijk, economisch en soms cultureel. Baarlo behoort tot het Land van Overmaas, terwijl Beesel deel uitmaakt van het Overkwartier van Gelre, waar andere regels, lasten en mogelijkheden gelden.

Een nieuw bestaan in Beesel

In de achttiende eeuw is Beesel een uitgesproken agrarisch dorp, omringd door akkers, weiden en broeklanden. Boerderijen liggen verspreid in het landschap, vaak gegroepeerd in hoven met oude namen. Een daarvan is de Klerkenhof. Hier vestigt Franciscus Heldens zich in het najaar van 1753 samen met zijn ouders en zijn echtgenote.

Op de Klerkenhof bouwt Franciscus een bedrijf op dat zal uitgroeien tot een van de meest welvarende van het dorp. Zijn omvangrijke veestapel — runderen en paarden — getuigt van die welstand. Welvaart brengt invloed met zich mee. In een dorp als Beesel zijn bestuur en rechtspraak in handen van een kleine groep aanzienlijke boeren en notabelen. Dat Franciscus Heldens later wordt benoemd tot schepen van Beesel, wijst erop dat hij tot deze lokale elite behoort. Als schepen houdt hij zich bezig met rechtspraak, pachtzaken, erfenissen en het handhaven van de orde.

Een eeuw van continuïteit

De vestiging van de familie Heldens in Beesel blijkt duurzaam. Gedurende bijna een eeuw, tot omstreeks 1853, blijft het geslacht daar wonen. In die periode maken zij ingrijpende veranderingen mee: de overgang van Spaanse naar Oostenrijkse heerschappij, de Franse tijd, het einde van het feodale stelsel en de opkomst van een meer moderne samenleving. Toch blijven de kernwaarden onveranderd: familie, land en gemeenschap.

Wilhelmus Heldens en Maria Joosten brengen hun laatste levensjaren door op de Klerkenhof, samen met hun zoon Franciscus en schoondochter Joanna. Wat begon met een huwelijk in Baarlo in 1723, groeit uit tot een langdurige aanwezigheid in Beesel. Hun nageslacht wordt gevormd door de Maas, door arbeid op de akkers van de Klerkenhof, door kerk en bestuur — en door de stille ambitie om het opgebouwde bezit en de goede naam door te geven aan volgende generaties.

Op 28 april 1763 overlijdt Wilhelmus Heldens op de Klerkenhof, 66 jaar oud. Zijn vrouw Maria Joosten volgt hem in 1770; zij wordt 71 jaar.

8 november 1753

RIJKEL – Pachtcontract van de Klerkenhof.

Carolus Verbeijst, rector, sr. M.A. de Balduiglesias, priorin, sr. Sophia Brinck, procuratrice, mede namens de gezamenlijke conventualen van het klooster Maria Weijde te Venlo, verpachten hun bouwhof genaamd Rijckelshoff met alle daartoe behorende landerijen, bemden, weiden, voeren, palen, heggen, grachten, wallen, met ap- en dependentiën, recht en gerechtigheden, gelijk deze onder het kerspel van Besel in het ambt Montfort is gelegen, voor een periode van 12 aaneengesloten jaren, beginnend half mei 1754 en eindigend half mei 1766, aan Willem Heldens en Maria Joosten, echtelieden, en hun zoon Francis Heldens. Het eerste jaar pacht en huur zullen volgens oude gewoonte verschuldigd zijn in 1755; het contract is van beide zijden op te zeggen met inachtneming van een aankondiging een half jaar voor de vervaldag, alle onder de volgende voorwaarden:

“1.        De aenpachteren sullen den voorschreven bouwhoff mit stallinghe, schuyre, moes en boomgaerden met de bembden ende weijden aenvanghen op half meij 1754 ende de bouwlanden soo haest die stoppel bloodt sullen wesen, ende sullen de pachteren den selven hoff in goedt dack onderhouden wel ende deughdelijck als eerlijcke pachters betaemt, bewoonen, ende besaijen met hun eijgen saet cooren, ende in sijne voeren ende paelen, heggen ende wallen onderhouden sonder eenigh landt te moghen vuijtdoen off meer ander landt te moghen ackeren als hun van de verpachteren sullen worden toegestaen.

2. Ende sullen oock geene andere beesten houden als die tot den voorschreven hoff gehooren.
3. Alle beesten, peerden, koijen, verckens, schaepen etc. sullen jeder half ende half aengaen en teghen makander genoeten worden gelijck oock de wolle, ende als de schaepen geschooren sullen worden, sal den eersten heere verpachter voor aff kiesen eenen rooff wolle, eenen haemel, een lam, ende sullen daerenboven de verpachteren alle jaeren vier verckens kiesen van den hoff, ende jaerlijx geven een tonne bier, met het witte broodt volghens oude gewoonte.
4. De pachteren en sullen niet vermoghen eenighe beesten ofte wolle te vercoopen, als met voorgaende consent van de verpachteren.
5. Ende in dijen eenighe schaepen gedeelt worden sullen de pachteren der verpachteren deel soo langh onderhouden, totdat de selve affgehaelt of vercocht sullen sijn.
6. De verpachteren sullen oock jaerlijx uijt de coppel moghen kiesen off doen kiesen eenen hamel [doorgehaald: ende een keurlam].
7. De pachteren sullen alle jaeren preciselijck ende promptelijck leveren alhier in het convent tussen ste. Remigy ende Kersemis schoon ende suijver gewandt twee en viertigh malder rogge, vier en twintigh malder gerst, twee malder weijt, een en twintigh malder boeckweijt, een ende een half malder erten, een ende een half malder saet, vier vimmen roggen stroij, acht sacken wortelen, acht sacken raepen, hondert pondt goede weij- off spurrye botter, hondert eijeren, ses hoenderen, ende om paeschen een vet kalff ende viertigh specie pattacons, ende eenen pattacon voor den eersten heere verpachter, ende daerenboven alnoch jaerlijx aen de verpachteren moeten geven een pondt peper, een pondt gember, en een pondt notemuscaet, ende alnoch van de thiende tot den voorschreven hoff annex sijnde thien malder rogge, drij malder gerst, ses malder boeckweijt, een half malder erten, ende een half malder saet.
8. Van alle het fruijt sal den pachter genieten een derdendeel, dogh sullen de verpachteren een fruijtboom vooraff kiesen, des sullen de voorschreven pachteren de groes rontsom de fruijtboomen wat omgraeven, ende jaerlijx met boeck ende stroije bemisten.
9. Ende sullen de pachteren gehouden sijn alle hunne hier boven gespecificeerde pachten vrij ende liber leveren alhier in het convent ende sal aen de selve het weegh en [doorgehaald: poortgelt] alhier goedt gedaen worden.
10. Ende sullen de pachteren alle kleijne reparatien op hunne costen doen, ende in dijen eenige groote reparatien voorvielen aen de arbeijders den cost ende dranck geven, ende sullen de verpachters den loon betaelen, ende sullen de pachteren daerenboven gehouden sijn alle hulpe, soo met de materialen bij te vaeren als andersints ende daerenboven jaerlijx ses daeghen dienen met turff aen te vaeren off andere diensten te doen als sulx van hun wordt versocht.
11. Ende wordt alnoch geconditioneert dat de pachteren sullen gehouden sijn jaerlijx soo veel popelwijen off andere plantsoenen te planten, alsser op den hoff geplant connen worden, off van de verpachteren gelevert sullen worden, en welcke de pachteren mede sullen helpen uijtdoen ende bijvaeren.
12. De pachteren sullen geensints onderstaen eenige boomen off opgaende hout te snoijen ofte te kappen, wie oock niet de topeijcken off andere boome off hout, tenzije met weete ende consent van den eersten heere verpachter, die het selve sal aenwijsen.
13. De pachteren sullen hun hooftgelt en beestenschatt betaelen, en nu voorders eenighe andere diensten off costen te draeghen vielen, sullen de pachteren oock als andere naebuijren doen.
14. In vall van hagelslagh, krieghsverderff ende misgewass sal aen hun geschieden gelijck aen andere naebuijren, doch sullen gehouden sijn sulx tijdelijck ende ten langhsten binnen drije daeghen aen te geven, om door off weghens de verpachteren gevisiteert te worden.
15. De pachteren sullen in het laeste jaer als wanneer de selve den voorschreven hoff sullen comen te ruijmen, ende daer van te vertrecken (naerdat de opsegginge van de eene ofte andere sijde op den voet hier boven vermelt behoorlijck geschiedt is) gehouden sijn de landerijen met somer ende winter vruchten besaijen, ende sullen oock alle de kaeff ende stroije op den hoff moeten laeten met alle het mist, en den selven in sijne gerechtigheijt overleveren, gelijck sij den selven hebben gevonden, off beter.
16. Eijndtelijck sullen de pachteren tot hunnen laste nemen ende betaelen uijt de thiende aen den voorschreven hoff annex het ghene den heere pastoir in de kercke, ende den custer van besel jaerlijx toecomt.

Alle welcke voorschreven conditien ende voorwaerden de pachteren hebben belooft ende belooven bij desen te sullen punctuelijck onderhouden, ende in dijen het gebeurde dat de selve aen der voorschreven conditien suijmigh bleven te voldoen, soo sal het in sulcken vall ten allen tijde aen de verpachteren vrij staen de pachters van den voorschreven hoff aenstonts te doen vertrecken, sullende in sulcken vall alle de beesten in twee deelen geseth worden, en waer van de verpachteren als dan den keus sullen hebben, ende het ghene hier bij niet en is geprecureert, sal naer landtsgebruijck gereguleert worden. Tot vertreckinghe vant ghene voorschreven verbinden de pachteren hunne persoonen ende goederen waer ende ter wat plaetse gelegen, om in vall van misbetaelinge hun daer aen te connen verhaelen, tot welcken eijnde de selve hun onderwerpen aen de judicature van den Edelen Hove van Gelderlandt, in oirconde der waerheijt sijn hier van twee eensluijdende gemaeckt en wederseijdts onderteeckent binnen Venlo den 8 november 1753.”

Archivalia afkomstig uit het klooster Maria-Weide te Venlo, zich bevindend in het Kreis-Heimat-Museum te Kevelaer; met handmerken van Willem Heldens en Maria Joosten, ondertekend door Francis Heldens.

(Archivalia afkomstig uit het klooster Maria-Weide te Venlo, zich bevindend in het Kreis-Heimat-Museum te Kevelaer; met handmerken van beide naburen)