Heijcken Heldens in Bree aan het begin van de zeventiende eeuw
Aan het begin van de zeventiende eeuw leeft Heijcken (Heijncken) Heldens in het dorp Bree, het huidige Maasbree in Noord-Limburg. In 1606 wordt hij hier gedoopt. Bree is een klein agrarisch dorp waar vrijwel iedereen afhankelijk is van landbouw en veeteelt. Het leven is sober en zwaar, en het bestaan van de inwoners staat voortdurend onder druk.
Leven en werken in Bree
In Bree liggen enkele grotere hoeven, zoals de Kerckenhof, de hof Tongerlo, de Baelshof en de Westeringse hoeven. Deze boerderijen zijn eigendom van adellijke heren, welgestelde burgers of kerkelijke instellingen. Zij worden bewerkt door halfmannen, die de helft van de opbrengst moeten afstaan aan de eigenaar. Naast deze grotere hoeven bezitten sommige inwoners een klein boerderijtje, terwijl anderen hun brood verdienen als dagloner.
Ook Heijcken Heldens behoort tot deze agrarische gemeenschap. Hij probeert samen met zijn vrouw Griet (Gridtgen) Copperts een bestaan op te bouwen in een omgeving waar de grond arm is en de opbrengsten onzeker zijn. Belastingen drukken zwaar op het dagelijks leven. Vrijwel iedereen betaalt tienden op graan en vee. Daarnaast rusten op elk stuk grond zogenaamde thijnsrechten, die vaak in natura worden voldaan aan heren, kloosters of de kerk. Ook de gemeenschap heft jaarlijks belastingen, de zogenoemde schattingen, op grond, vee, personen en ambachten.
Armenzorg en onzekerheid
Armoede is in Bree wijdverbreid. Weduwen, wezen en armen zijn talrijk en worden ondersteund door de stichting ‘Den Armen’. Deze stichting bezit geld en landerijen, waaronder een boerderij aan de Lange Heide, de Armenhof, die door een pachter wordt bewoond. Met de opbrengsten worden de meest kwetsbaren in het dorp onderhouden.
Het leven blijft onzeker. Doortrekkende legers eisen voedsel voor soldaten en vee of leggen zware contributies op. Vaak zijn deze lasten zo hoog dat zij niet uit de gewone belastingen kunnen worden betaald. Dan trekken de schepenen eropuit om geld te lenen, meestal bij kloosters of particulieren in plaatsen als Roermond, Weert of Venlo.
Grondbezit en Huis Westering
Aan de westkant van Bree ligt Huis Westering, dat door huwelijk in handen komt van de Venlose schepenfamilie Van Lom. Hendrik van Lom verbouwt de boerderij tot een herenhuis en vestigt zich daar met zijn gezin.
In dit kader verschijnt Heijcken Heldens duidelijk in de archieven. In 1623 kopen Heijcken Heldens en zijn vrouw Griet van jonker Hendrick van Lom een stuk land in erfthijns. Het gaat om vijf morgen min een vierendeel, gelegen achter de kerk, naast het land van Aerdt Bolten. Dit perceel maakt oorspronkelijk deel uit van een groter stuk grond van ongeveer tien halve morgen, waarvan Heijcken Heldens en Gerrit Snellen ieder de helft bezitten. Jaarlijks betalen zij hiervoor een thijns van één stuiver per morgen.
In 1624 betaalt Heijcken Heldens samen met Griet 5 stuivers en 1 ort aan thijns. De betaling vindt plaats op Sinte Johannes Baptistdag, een vaste datum in het agrarische jaar. Heijcken blijft deze thijns betalen tot 1632. Daarna neemt Griet de betalingen over, die zij voortzet tot 1658. Dit wijst erop dat Heijcken rond 1632 overlijdt en Griet hem nog vele jaren overleeft.
Het gezin Heldens
Heijcken Heldens is gehuwd met Griet (Gridtgen) Copperts. Samen krijgen zij ten minste twee kinderen:
-
Lijsbeth Heldens
-
Jan Heldens, die later trouwt en op 20 maart 1661 in Bree overlijdt
Het bezit van het land blijft binnen de familie. In 1665, op 20 februari, neemt meester Jan van Wis de grond over als recht erfgenaam via zijn vrouw Lijsbeth Heldens. De thijns wordt dan betaald tot 1664, waarmee een hoofdstuk uit de geschiedenis van Heijcken Heldens definitief wordt afgesloten.
Slot
Het leven van Heijcken Heldens speelt zich af in een tijd van hoge lasten, onzekerheid en voortdurende druk van buitenaf. Toch weet hij samen met zijn vrouw grond te verwerven en een gezin te onderhouden. Zijn bestaan staat symbool voor dat van vele inwoners van Bree: hard werkend, afhankelijk van de aarde, belast door heffingen en bedreigd door oorlog en armoede. In deze omstandigheden legt Heijcken Heldens het fundament voor volgende generaties van de familie Heldens.
1623 – “Int jaer ons heerren duijsen ses hondert drijentwintich soo heft Hencken Heldens ende Gridtgen Copperts sijne huijsfrouwe van j(oncke)r Hendrick van Lom ghekocht tot erftijns rechten eijn stuck landts van vijf morgen min eijn vierendeell ghelegen beneffens Ardt Bolten cuijll achter der kercken waer van Gherardt Snellen die wederpart heeft ahn sich behalden want deses landts ist gheweest ongheveerlick thiendenhalven morgen welckes Hencken ende Gherardt voirsz. Ieder eijn half ghekocht heft, ende sullen jaerlicx toe tijns gheven eijnen stuijver van den morgen”.
1624 -Heijcken Heldens en Griet zijn huisvrouw betalen aan thijns 5 stuivers en 1 ort, van 5 morgen land min een vierdel. Dit land heeft Hendrick van Lom gekocht. Dit was ongeveer 10 halve morgen, waar Heijcken Heldens de helft van heeft, en Gerrit Snellen de andere helft. Dit land is gelegen naast Aerdt Bolten “Coul” achter de kerk. De eerste thijns is hiervan betaald in 1624 op Sinte Johannes baptist dag. Heijcken Heldens betaalt tot 1632. Griet Heldens betaalt tot 1658. Dat zou er op kunnen duiden dat Heijcken in 1632 is overleden en Griet Heldens is overleden in 1658.
1600 – reconstructie gezin: Heldens – NN LTG 88-57
| Heldens, Heijcken | gedoopt | ||||
| overlijdt | 1632? | ||||
| trouwt | |||||
| NN, Griet | gedoopt | ||||
| overlijdt | 1658? |
hun twee kinderen:
1665 – 20 februari 1665 neemt meester Jan van Wis de grond over als een rechte erfgenaam wegens Lijsbeth Heldens zijn huisvrouw en den thijns betaald tot 1664.
[1] http://www.genbronnen.nl/bronnen/limburg/maasbree/overlijdens/1660-1664.html
[2] R.A.L.M.: Schepenbank Baarlo, inv.nr. 133, aanwinsten 1928
[3] http://www.genbronnen.nl/bronnen/limburg/maasbree/secundair/inventaris-195.html