[rootsPersona personId=’I500116′ batchId=’1′ /]
Over hem zie: Levensschets van den Eerw. Pater Egidius Vogels, Priester van de Congregatie des Allerheiligsten Verlossers (Gulpen 1881).
Drijehornickels – jaargang 28 – nummer 3
3
Nog in de zestiger jaren van de vorige eeuw hing in het geboortehuis van mijn grootvader, Bertus Raessens, (nu Berg 35) bij zijn ongetrouwde
zus, Gidia, een groot portret van de priester, Redemptorist, Egidius Vogels aan de wand. Egidius, naar wie zij was vernoemd, was haar oudoom, de oom van haar moeder: Koosje van Hombergh (Jacoba van Hombergh getrouwd met Martinus Raessens). Egidius was in datzelfde huis in 1804 geboren. Het zou, wel ruim tachtig jaar later, een aanzienlijke verbouwing ondergaan. Hij genoot in zijn tijd in katholieke kring de reputatie van een heilige. Na zijn dood in 1877 werd zelfs een aanzet gegeven tot zijn zaligverklaringsproces.
>
hiernamaals.
Voortdurend werd er in zijn omgeving op gehamerd dat het wereldse leven alleen
onvolmaakt geluk kon bieden, en dat de enige ware bron van gelukzaligheid God was.
De brieven van Egidius moeten gelezen worden tegen de achtergrond van die religieus transcendente wereld, waarin het leven en het lijden, met God en het hiernamaals als troost en zingeving, een geheel andere betekenis hadden dan tegenwoordig. Dan is het ook begrijpelijk dat ze voor zijn familie, vooral bij moeilijke momenten in het leven, veel betekend hebben en dat ze daarom ook aan elkaar
werden doorgegeven en als een kostbare schat werden bewaard.
Egidius heeft een belangrijke bijdrage geleverd door het schrijven van, soms in grote oplagen ook in het buitenland uitgegeven, godsdienstige werken.
Egidius, zijn familie en jeugd in Nuenen
Als startsein daartoe verscheen in 1881 een biografie – met enige aanvullingen opnieuw uitgegeven in 1926 – geschreven door een ordegenoot, Jac Bogaerts.
Deze biografie geeft vooral een beschrijving van de geestelijke ontwikkeling van Egidius als priester en Redemptorist. Over het milieu en de tijd waarin hij leefde
zoekt men in dit werk tevergeefs naar informatie. Een nuttige bron als aanvulling op deze levensbeschrijving bleken de archiefstukken en met name de brieven aan
zijn Nuenense familie te zijn, die tot mijn verrassing in het archief van de Redemptoristen, gedeponeerd in het Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven in Sint Agatha, bewaard waren gebleven – waarschijnlijk bij de
familie verzameld door Jac. Bogaerts – en die de Orde der
Redemptoristen mij toestond te raadplegen.
Egidius leefde in wat we een religieus transcendente
wereld kunnen noemen. Alles bij hem is gericht op het
Bidprentje van Maria Habraken, de echtgenote van Dirk van Lieshout, de grootmoeder van moeders zijde van Egidius Vogels. Dirk, haar
man, stierf drie jaar later, twee jaar na zijn gelijknamige zoon, oom van Egidius, die hem opgevolgd was als Schepen-President en die ook
de eerste burgemeester (maire) van Nuenen was. Op de voorkant de beide heiligen Maria Magdalena met schedel ten teken van haar
boetvaardigheid en Agnes met lam (Agnus in het Latijn betekent lam) Beiden ontvangen inspiratie van de Heilige Geest in de vorm van
een duif. Op de achterkant van het prentje ziet men tekenen, die de vergankelijkheid van het aardse leven symboliseren, zoals een schedel
met botten met (bovenaan) twee zandlopers ernaast en aan de zijkanten omgekeerde, gedoofde fakkels [archief: Egidius Vogels].
Drijehornickels – jaargang 28 – nummer 3
4 veranderingen plaatsvonden, waarbij de familie van
Egidius nauw betrokken was.
Het eerste deel van dit artikel richt zich vooral op zijn
jeugd in Nuenen en zijn familie. Het tweede deel zal zich
meer richten op zijn leven als priester en kloosterling en
de betekenis die hij, vooral als schrijver van godsdienstige
werken, heeft gehad.
De rol van Egidius’ familie in de Nuenense
samenleving
De families Vogels en Van Lieshout, waaruit Egidius
voortkwam, hebben vooral op het einde van de
achttiende en het begin van de negentiende eeuw op
maatschappelijk en politiek gebied aanzienlijke invloed
gehad in de Nuenense samenleving. Deze Nuenense
families zelf waren onderling ook weer nauw verwant aan
elkaar. Er was op het einde van de 18de eeuw zelfs sprake
van een soort interfamiliaal dubbelhuwelijk, want de vader
van Egidius, Lucas (Luc) Vogels, was getrouwd met Maria
(Marie) van Lieshout, dochter van Theodorus (Dirk) van
Lieshout. En haar broer, Arnoldus (Nol) van Lieshout was
getrouwd met de zus van Lucas Vogels: Maria Vogels.
De scheiding van kerk en staat en het verdwijnen van de
bevoorrechte positie van de Nederduits Gereformeerde
Kerk in 1795 tijdens de Bataafse Republiek leidden ertoe
dat katholieken nu ook wettelijk een vooraanstaande
rol in de politiek konden gaan spelen. In de voormalige
Generaliteitslanden kwam daardoor definitief een einde
aan hun ondergeschikte positie. Ook in Nuenen werd
in datzelfde jaar de bestaande magistraat aan de kant
geschoven en de grootvader van Egidius, de genoemde
Dirk van Lieshout, werd de eerste gekozen schepenpresident.
Hij bleef dat slechts drie jaar en hierna volgde
zijn gelijknamige zoon, de oom van Egidius, hem op.
Deze laatste kreeg in 1810 na de inlijving van de republiek
bij Frankrijk de titel maire (burgemeester).
Egidius’ beide grootvaders, maar met name Dirk van
Lieshout, zijn grootvader van moeders zijde, hebben
Overlijdensakte 26 juni 1813 van Theodore (Dirk) van Lieshout,
oom van Egidius, ‘maire’ ( burgemeester) van Nuenen-Gerwen.
Als getuigen zijn aanwezig zijn buren, Henri van Engeland,
’tisserand’ (wever) en Martin Mantels ‘garde champêtre’
(veldwachter). De akte is ondertekend door ‘adjoint-maire’
(wethouder/schepen), Arnoldus Vogels eveneens een oom van
Egidius als plaatsvervanger van de overleden burgemeester.
Nederland is dan nog deel van Frankrijk, daarom is de akte
in het Frans opgesteld en worden de voornamen op z’n Frans
gespeld bijvoorbeeld ‘Theodore’ in plaats van Theodorus.
Lucas Vogels, de vader van Egidius, en ook diens broer
Arnoldus en hun beider zwager Arnoldus van Lieshout,
behoorden tot de welvarende bovenlaag van het dorp.
Zij waren textielfabrikanten ook fabrikeurs genoemd,
want die term werd in die tijd gebruikt voor het soort
ondernemers dat thuiswevers grondstoffen verschafte en
tegen stukloon voor zich liet weven. Soms hadden zij ook
ateliers of fabriekjes waar meerdere weefgetouwen waren
geïnstalleerd. Dan sprak men van fabrikanten, hoewel
Drijehornickels – jaargang 28 – nummer 3
zich vooral ingezet voor het ontginnen van woeste 5
grond met de bedoeling deze om te zetten in vruchtbare
landbouwgrond. Grondtransacties – men kocht de
woeste gronden van de gemeente – waren vooral in de
Franse tijd voordelig, omdat de graanprijzen toen sterk
stegen als gevolg van de oorlogstoestand, waardoor de
invoer van koren overzee voor lange tijd was gestremd.
Die ontginning heeft de welvaart in Nuenen vergroot,
maar het heeft henzelf ook zeker geen windeieren gelegd.
Het kapitaal benodigd voor het ontginnen van gronden,
was afkomstig uit hun activiteiten in handel en industrie,
waarbij we vooral aan de textielindustrie moeten denken
waarin, zoals we nog zullen zien, de families Vogels en
Van Lieshout een belangrijke rol speelden.
De zoon van Dirk van Lieshout, de eerste maire
(burgemeester) van Nuenen, overleed, gehuwd maar
kinderloos, twee jaar voor zijn vader in 1813 op 49-jarige
leeftijd. Vanaf 1812 werd hij bijgestaan door Arnoldus
Vogels (1777-1853), ongehuwde broer van de vader van
Egidius. Deze droeg de titel adjoint-maire (adjunctburgemeester),
een functie die in 1810 was ontstaan. Hij
had die functie van zijn broer Luc, de vader van Egidius,
na diens overlijden in 1811 overgenomen, die deze functie
dus nog maar kort, vanaf 1810, had uitgeoefend.
Na het overlijden van burgemeester Dirk van Lieshout
werd, onder de nieuwe Oranjevorst Willem I, notaris
Jan van Hoven, burgemeester. In 1844 werd deze als
burgemeester opgevolgd door de oom van Egidius, de
voormalige adjoint-maire, Arnoldus Vogels. Deze kon
op de volledige steun
van de Nuenense
katholieken rekenen,
als we tenminste de
toenmalige pastoor,
Wilhelmus van Lent,
mogen geloven. Die
schreef namelijk in
1844 in zijn memoriaal:
tot groot genoegen der
catholijken van Nunen
is de heer Joannes van
Hoven een protestant
als burgemeester van
Nuenen, Gerwen en
Nederwetten ontzet
en den 16 februari is
de heer Arnoldus Vogels tot genoegen van alle ingezetenen
in deszelfs plaats benoemd. Dat hij brede steun genoot
onder de bevolking van Nuenen is niet onwaarschijnlijk,
zeker niet als we daarbij bedenken dat reeds in 1829 in
Nuenen een petitie was rondgegaan, waarin onder andere
nadrukkelijk om de gelijke vergeving van ambten, zonder
onderscheid van godsdienst werd verzocht. Arnoldus
(Nol) zou tot 1850 burgemeester blijven. Een andere
oom van Egidius, Wilhelmus Vogels, was priester en als
zodanig vervulde hij van 1818 tot aan zijn dood in 1834 de
bescheiden functie van rector ofwel praepositus (proost)
van een kleine geloofsgemeenschap in Bedaf onder Uden.
Deze blijkt niet geheel onbemiddeld te zijn geweest. Bij de
openbare verkoop kort na zijn dood brachten zijn
roerende goederen 1.291 gulden op, een bedrag dat nu
ongeveer de waarde van 14.000 euro vertegenwoordigt.
Textielnijverheid fabrikeurs en fabrikanten
>
Bidprentje van Maria Habraeken, de grootmoeder van Egidius.
Op de afbeelding: Johannes de Doper (S. Joannes Baptista),
afgebeeld met een lam, omdat hij Jezus: ‘het lam Gods’ heeft
genoemd. Maria Habraeken zette na het overlijden van haar man,
Egidius Vogels, diens linnenweverij voort. Op de doopakte van haar
zoon, Lucas Vogels, wordt haar naam geschreven als Houbraeken,
in het volkstellingsregister van 1810 als Habraken. Maria overleefde
haar zoon, Lucas, acht jaar [archief: Egidius Vogels].
Het eerste gemeentehuis van Nuenen-
Gerwen (Huys voor Schout en Schepenen
van Nuenen-Gerwen) in de Beekstraat
gebouwd in 1734. De aannemer was Dirk
van Lieshout, de vader van de gelijknamige
eerste gekozen schepen-president [ foto:
Roland van Pareren, november 2019].
Drijehornickels – jaargang 28 – nummer 3
6 de begrippen fabrikeur, fabrikant en ook koopman vaak
zonder onderscheid door elkaar werden gebruikt.
Na 1795 nam de zogenaamde proto-industrie in de
Meierij in omvang toe met name in dorpen die tot dan
toe overwegend agrarisch waren en niet of nauwelijks
betrokken waren geweest bij de wol en linnennijverheid.
Gevolg was dat er een duidelijke symbiose ontstond
tussen nijverheid en landbouw. Het is zeer waarschijnlijk
dat omstreeks die tijd de families Vogels en Van Lieshout
als koopman c.q. textielfabrikeur zijn begonnen, terwijl zij
zich tezelfdertijd ook met grondontginning bezighielden.
De Bataafse revolutie bracht dus voor deze katholieke,
Nuenense ondernemers naast godsdienstvrijheid ook
economische vooruitgang met zich mee.
Dat Egidius zich er zijn hele leven bewust van bleef en er
vermoedelijk ook wel trots op was af te stammen van een
koopmansfamilie, blijkt uit een opmerkelijke passage in
een brief aan zijn broer en zusters, geschreven nieuwjaar
- Het leven van een christen vergelijkt hij daarin met
dat van een koopman en geeft er blijk van niet geheel
onbekend te zijn met de praktijk van de koophandel.
“Bij het einde van het nieuwe jaar”, zo schrijft hij, “moet
men zijne rekening opmaken en zien of men een batig
slot heeft, zoo doet een koopman, zoo doet ieder
zaakgelastigde, zoo moet ook ieder Christen doen: wij
immers zijn kooplieden; daarom zeide de Zaligmaker
aan de geloovigen: drijft koophandel tot dat ik kome, ’t
is handel niet op America, noch Asia, noch Afrika: ’t is
handel op den hemel; spoedig moeten wij de reis naar
de eeuwigheid ondernemen, en zoo wij dan geene
goederen vooruitgezonden hebben, zouden wij daar niet
goed ten regte komen, want om in een vreemd land goed
ontvangen en voortgeholpen te worden, is het noodig
dat onze zakken goed voorzien zijn. Wij moeten zorgen
dagelijks eenige winsten daar naar toe te zenden, door er
dikwijls aan te denken, door er alles voor te doen, door
er alles voor te lijden, door dagelijks eenige opofferingen
er voor te doen, met uit liefde voor God en den hemel
ons de eene of andere zaak te onttrekken, met den armen
rijkelijk te ondersteunen, met te midden der kruisen,
wederwaardigheden en beleedigingen tevreden te zijn,
en te bidden zelfs voor die ons haten.” De passage van
de koopman waarnaar hij verwijst komen we tegen in
het Lucasevangelie. Jezus vertelt hier de gelijkenis van
een rijk man die op reis gaat en zijn dienaren ieder een
pond toevertrouwt met de woorden: “drijft koophandel,
totdat ik terugkom”. Strikt genomen heeft Jezus zelf dus
nooit opgeroepen tot het bedrijven van koophandel, maar
die vergissing versterkt alleen maar de bedoeling die
Egidius had met het citaat, namelijk om het belang van
het beroep van de koopman extra onder de aandacht te
brengen.
Ook Egidius’ oom Arnoldus (Nol) van Lieshout, broer
van zijn moeder en getrouwd met een zus van zijn vader,
was evenals zijn zwager, Luc Vogels, linnenfabrikeur. Hij
woonde in wat nu de Kerkstraat heet. Zijn huis stond voor
een deel op het perceel van de huidige nummers 2-6. Hij
was zeer vermogend, want hij bezat in 1832 in Nuenen in
totaal 12 huizen en daarnaast nog uitgestrekte percelen
grond. Samen met zijn vrouw, Maria Vogels, die in 1817
zou komen te overlijden, had hij zeven kinderen: vier
dochters en drie zonen. De drie zonen werden alle drie
priester namelijk Willem, die in 1853 zijn leven beëindigde
in Stratum, waar hij gedurende elf jaar pastoor van de Sint
Joriskerk was, Theodorus, hij was onder andere kapelaan
in Zeelst, maar kreeg daar in 1844 eervol ontslag
wegens ziekte en stierf in Nuenen in 1861 en Egidius, die
pastoor was in Westerhoven en aldaar ook overleed op
6 september 1877. Naast hun drie priesterzonen had het
echtpaar nog vier dochters (zie voor verdere gegevens
over de familie van Egidius: het kader Naaste familie aan
het eind van dit artikel).
Samen met Egidius, die in zijn jeugd de roepnaam Dielis
droeg en diens broer, Dorus, gingen de drie neven in
Nuenen naar de lagere school en waarschijnlijk waren zij
in hun jeugd elkaars vriendjes en speelkameraadjes. Ook
hebben Dielis en zijn neven ongeveer tegelijkertijd op het
seminarie in Sint-Michielsgestel gezeten.
Met de familie van oom Nol onderhield hij zijn hele leven
een nauwe band. In zijn archief bevindt zich een
condoleance brief, waarin hij zijn oom troost en
bemoedigt bij het overlijden van zijn zoon Willem, de
pastoor van Stratum, waaruit blijkt hoe innig de band met
hem was. En ook uit de inhoud van de brieven gericht aan
zijn nichten, de zussen van Lieshout, blijkt steeds hoe
hecht zijn betrekking ook met hen was.
Op de geboorteakte d.d. 29 januari 1811 van een zekere Gerard Leijten
treden de broers Lucas en Arnoldus Vogels op als getuigen. Zij worden
beiden aangeduid als fabriquant de toile (linnenfabrikant). In de
huwelijksakte (5 februari 1820) van Maria van Lieshout (nicht van
Egidius) en Johannes Franciscus Sengers, waarbij Arnoldus Vogels, de
oom van de bruid, als getuige optreedt wordt hij fabrikeur genoemd
evenals zijn zwager, Arnoldus van Lieshout, de vader van de bruid. In de
État de population van 1810 wordt Lucas aangeduid als fabriquant de
toile en Arnoldus van Lieshout als fabriquant de toile et negociant.
Bidprentje van Arnoldus van Lieshout en Maria Vogels. Het Franse
opschrift bij de afbeelding dat ons aanmoedigt: ‘overal sporen achter
te laten van de deugd van vrijgevigheid en van onze liefde tot God,
omdat het zielenheil van onze broeders er mee gediend is’, is niet
voor niets gekozen. Het slaat natuurlijk op Arnoldus en zijn vrouw
als weldoeners van de kerk. De doek die het ene engeltje het andere
voorhoudt verzinnebeeldt het achterlaten van sporen, waarvan in de
tekst sprake is, sporen die Jezus in de vorm van een afbeelding van
zijn gelaat achterliet op de doek van Veronica, zoals ook in de zesde
statie van de kruisweg wordt gememoreerd. Arnoldus schonk in 1843
een kruisweg aan de toenmalige kerk van Nuenen.
Ondertrouw en Huwelijksakte
van Lucas Vogels en Maria van
Lieshout, ouders van Egidius.
Met ‘voorschr. Conthoraale’ wordt
bedoeld: ‘bovenvermelde personen
die in ondertrouw zijn gegaan.’ De
ondertekenaar D. v. Lieshout is
de schepen-president tevens vader
van de bruid en dus de grootvader
van Egidius. De afkortingen J.M.
en J.D. betekenen respectievelijk
’jongeman’ en ‘jonge dochter’,
waarmee aangegeven wordt dat zij
tevoren niet getrouwd geweest zijn.
Drijehornickels – jaargang 28 – nummer 3
7
Maar vooral met zijn neef en naamgenoot, Egidius (Dielis)
van Lieshout, de pastoor van Westerhoven, was de band
erg nauw, en het spijt hem dan ook dat hij, wanneer deze
een maand vóór hem plotseling komt te overlijden, niet
meer in staat is diens uitvaart bij te wonen. De bekende
Westerhovense schoolmeester, Peter Panken, doet in zijn
dagboeken uitvoerig verslag van die uitvaart. Hij noemt
de overledene een waardig priester die steeds ordelijk
leefde, “gedienstig, matig, waakzaam voor ’t zielenheil
zijner kudde.” >>>
Egidius telde in zijn naaste familie dus maar liefst
vijf priesters: één oom, drie neven en ook nog één
achterneef, kleinzoon van oom Nol van Lieshout, die bij
de Jezuïeten zou intreden.
Egidius, zijn familie en de kerk van Nuenen
Egidius’ ouders, Lucas (Luc) Vogels en Maria (Marie) van
Lieshout, trouwden op 15 november 1795 en kregen zes
kinderen. In volgorde van leeftijd: Maria (Marie), geboren
in 1796. Zij overleed op 25 oktober 1811 op 15-jarige
leeftijd; Egidia (roepnaam: Diliana of Diliaan) (1800-
1865); Theodorus (Dorus) (1803-1877); Egidius (Dielis)
zelf, geboren 30 juli 1804 en Johanna Maria (Jenne Mie)
(1808–1880). In het begraafboek van Nuenen wordt op 7
maart 1799 nóg een kind van Lucas Vogels vermeld. Hij
heette Theodorus en heeft slechts kort geleefd.
Het gezin Vogels woonde in Nuenen op de Berg in de
schaduw van de aloude lindeboom. De woning stond op
de plek waar zich nu het huis met adres Berg 35 bevindt.
Het huis werd in 1886 grondig verbouwd en ziet er nu
waarschijnlijk enigszins anders uit dan toen Egidius er
werd geboren. Later, nadat het huis eerst bewoond was
geweest door zijn broer Dorus met zijn vrouw, trok,
na de dood van Dorus in 1877, zijn nichtje, Koosje van
Hombergh, de dochter van zijn zus Jenne Mie, er in.
Zij trouwde in mei 1878 met de aannemer/timmerman,
Martinus (Tinus) Raessens.
De kom van het dorp moet er in zijn jeugd niet onaantrekkelijk
hebben uitgezien. De statisticus, Servaas van de
Graaff, zegt er althans in 1807 het volgende over: “De kom
van het dorp is niet onaartig betimmerd. Men heeft er
Drijehornickels – jaargang 28 – nummer 3
8 eenige goede herbergen en de wegen hier en omstreeks
zijn, vooral des zomers, zeer goed.” Die wegen waren
overwegend zandwegen, want verharde wegen zouden er
pas in het laatste kwart van de negentiende eeuw worden
aangelegd. In 1863 kwam de spoorweg van Venlo naar
Eindhoven tot stand. Op 1 december van dat jaar reed
voor het eerst een trein door Nuenen, vanaf Helmond
naar Tongelre. Egidius zou later dankbaar gebruik van de
trein maken om vanuit zijn verschillende standplaatsen
Nuenen te bezoeken.
Dielis werd op 30 juli 1804 gedoopt. Ten onrechte gaat
iedereen, inclusief zijn biograaf Jac Bogaerts, ervan uit
dat hij geboren zou zijn op 20 juli. Daar zijn echter geen
aanwijzingen voor. De doop zal vermoedelijk verricht zijn
door zijn oom, Wilhelmus Vogels, de rector van Bedaf, die
op de doopakte als een van de peetouders staat vermeld.
De kerk, waar hij gedoopt werd, was de schuurkerk die op
het Heieind stond aan de voorzijde van de huidige kerk,
aan de kant van de tegenwoordige pastorie. De huidige
Sint Clemenskerk, van de hand van architect Carl Weber,
werd in 1872 gebouwd. Egidius volgde de bouw van de
nieuwe kerk met levendige belangstelling, ook al was hij
toen al lang uit Nuenen vertrokken.
In een brief in mei 1872 schrijft hij aan zijn neef Egidius
van Lieshout dat hij de nieuwe kerk prachtig vindt en
dat nu hersteld is wat “onze goede Van Will, onvolmaakt
en gebrekkig gedaan had”. Het herstel van de oude
schuurkerk door pastoor Van Will vond hij kennelijk niet
geslaagd. Ook zijn nichten, de dochters van Arnoldus van
Lieshout, laat hij blijken hoe enthousiast hij is over het
nieuwe kerkgebouw, want zeven maanden later schrijft
hij hun: “Ik verheug mij ook met U en dank God voor
het prachtige kerkgebouw dat thans in Nuenen prijkt. Ik
meende het altaar bij Oor in Roermond te gaan zien, maar
het was twee dagen van tevoren overgebracht. Ik hoor dat
het schoon is.” (bedoeld wordt: de firma voor religieuze
kunst in Roermond, opgericht door de Leuvenaar, Jean
Antoine Oor. H.V.)
In de hierboven genoemde brief aan zijn neef, Egidius
van Lieshout, is sprake van zeven coupons die hij van
hem heeft ontvangen met de opdracht ze in te wisselen
bij een bank in Amsterdam. Het handelt hier om de aan
obligaties gehechte bonnetjes, waarop bij inwisseling
de rente werd uitgekeerd. Het geld was bestemd voor
de bouw van de kerk in Nuenen. Dit komt overeen met
wat pastoor Van Lent in zijn Memoriaal schrijft bij het
overlijden van Egidius van Lieshout in 1877, waar hij de
pastoor van Westerhoven “een groot ijveraar voor het
bouwen van onze nieuwe kerk” noemt, en vermeldt dat
hij “er ook ruimschoots aan heeft bijgedragen.” Dat
is niet teveel gezegd, want de kerk van Nuenen heeft
inderdaad sterk geprofiteerd van de rijkdom van de Van
Lieshouts en hun aanverwanten. In 1865 vierde pastoor
Van Lent zijn zilveren pastoorsjubileum. Op 31 maart
werd hij bezocht door pastoor Egidius van Lieshout,
met zijn zuster en haar beide dochters, verder door Jan
F. Sengers, molenaar op de Opwettense watermolen, (hij
was de broer van Andries Sengers eveneens molenaar,
de weduwnaar van de kort tevoren overleden zus van
Egidius: Diliaan) met vijf nichtjes (de dochters van
Andries Sengers en Diliaan) en de kerkmeesters Jan van
Coll en Theodorus Vogels (de broer van Egidius). Zij
schonken de pastoor een vergulde kelk, een met zilver
versierd missaal en een massief zilveren schenkblad met
ampullen. Het bleef overigens niet bij deze schenkingen
alleen, want in 1876 werd door de familie Van Lieshout-
Sengers (de nakomelingen van Arnoldus van Lieshout,
oom van Egidius) de grond voor het nieuw aan te leggen
kerkhof geschonken. Bij gelegenheid van het vijftigjarig
Nuenen rond de lindeboom aan het begin van de vorige eeuw. In
het laatste hoge huis, rechts van de weg (nu Berg 35) werd Egidius
geboren. In de verte is de toren van de Clemenskerk zichtbaar.
Doopakte van Egidius vertaald: Egidius. De dertigste
van de maand juli is gedoopt Egidius legitieme zoon van
Lucas Vogels en Maria van Lieshout zijn echtgenote.
Peetouders: Wilhelmus Vogels en Petronella van Lieshout
Nunen. Wilhelmus Vogels was de rector van Bedaf, oom
van Egidius. Petronella van Lieshout was een tante, zus
van zijn moeder, geboren 31 juli 1771 en gestorven te
Geldrop 5 mei 1849 als weduwe van Johannes Bloemen.
Drijehornickels – jaargang 28 – nummer 3
priesterjubileum van pastoor Van Lent, zes maanden later 9
– een voor die tijd overigens zeldzaam jubileum – werden
de pastoor en de parochie door de parochianen nogmaals
overladen met geschenken. Van de familie Van Lieshout
kreeg de kerk toen twee nieuwe stenen zijaltaren, gewijd
aan het H. Hart en Maria. Kosten: 4.500 gulden, een
bedrag dat nu een waarde zou vertegenwoordigen van
ongeveer € 48.500.
De band van Egidius met de kerk van Nuenen bleef
hecht. Een maand voor zijn dood in 1877 ontving hij nog
een uitnodiging voor het 50-jarig priesterjubileum van
pastoor Van Lent. Toen was hij echter al zo ziek dat hij
zich niet meer in staat voelde om nog te reizen.
De dood nooit ver weg
De moeder van Egidius was bij haar huwelijk dertig jaar
oud, zijn vader was vier jaar jonger. De demograaf Hofstee
spreekt voor die tijd van een agrarisch- ambachtelijkhuwelijks-
en voortplantingspatroon, gekenmerkt door
een hoge gemiddelde huwelijksleeftijd en een hoog
percentage permanent celibatairen. In de families
Vogels, en Van Lieshout treffen we dat patroon ook aan:
veel ongehuwden die bij elkaar bleven wonen en, zoals
reeds opgemerkt, ook veel priesters. Het priesterschap
fungeerde hier dus ook, enigszins oneerbiedig gezegd, als
een soort demografische uitlaatklep. Bovendien leidde
een huwelijk tot verdere verdeling van het vermogen
en dat wilde men als het enigszins mogelijk was zien te
voorkomen, zeker in moeilijke tijden. Niet ongebruikelijk
was dat ongetrouwde broers of zussen bij hun ouders
bleven wonen. De gehechtheid aan en afhankelijkheid
van elkaar binnen de families – en dan met name de
grootfamilies, waartoe ook ooms tantes en neven en
nichten worden gerekend – was daarom veel groter dan
in onze tijd. Daarvan vormen de brieven van Egidius aan
zijn broer en zusters, maar ook neven en nichten, die de
hele familie rondgingen, een levendig getuigenis.
Nuenen was in het jaar waarin Egidius werd geboren
1726 inwoners rijk. Het geboorteoverschot lag in het
begin van de negentiende eeuw in Nuenen veel lager
dan het gemiddelde in de provincie. Kindersterfte kwam
regelmatig voor. Ook het gezin Vogels bleef van die
rampspoed niet gespaard. In 1799 was een jongen, een
zuigeling nog, gestorven en toen Dielis zeven jaar oud
was stierf op 15-jarige leeftijd zijn oudste zus, Marie. Tot
overmaat van ramp stierf nog geen maand later op 21
november 1811 op 42-jarige leeftijd zijn vader, Luc Vogels,
vier maanden later op 78-jarige leeftijd gevolgd door
diens schoonmoeder, Maria Habraken, de vrouw van Dirk
van Lieshout. Dirk zelf zou in 1815 op de hoge leeftijd van
86 jaar komen te overlijden, twee jaar na zijn gelijknamige
zoon, de eerste burgemeester (maire) van Nuenen, die in
1813 op 49-jarige leeftijd was overleden.
>
Bidprentje van Lucas Vogels, de vader van Egidius [archief:
Egidius Vogels]. Op de afbeelding: de apostel Jacobus de
Meerdere die met name in Spanje (Compostella) wordt
vereerd. Hier is hij dan ook afgebeeld als de ‘matamoros’, de
morendoder, die volgens de legende de Spanjaarden in hun
strijd tegen de Moren te hulp kwam. De afbeeldingen op
bidprentjes werden in die tijd kennelijk willekeurig gekozen,
want van een verband met de overledene is hier geen sprake,
tenzij hij een groot vereerder was van Jacobus.
Het kan niet anders of die sterfgevallen, zo kort na elkaar,
moeten een diepe indruk op de nog jonge Dielis hebben
achtergelaten. Het is dan ook niet zonder reden dat hij
later in zijn brieven herhaaldelijk de onbestendigheid van
het leven benadrukt en waarschuwt dat we te allen tijde
op de ongewisse dood voorbereid moeten zijn. Zo schrijft
hij een maand voor zijn eigen dood aan de nichtjes Van
Lieshout naar aanleiding van de dood van hun broer,
zijn geliefde neef en vriend, Egidius van Lieshout: “het
doodvonnis is tegen ons uitgesproken, nu bijna 6000
jaren geleden (Egidius nam nog aan, zoals men in die tijd
meende uit de bijbel te kunnen afleiden, dat de wereld
4000 voor Christus geschapen was. H.V.): toen God zeide:
morte morieris Gij zult den dood sterven. Dit vonnis is ook
tegen ons uitgesproken, wij weten het allen; dus moeten
altijd bereid zijn: want de Heer komt, op het oogenblik als
men er niet aan denkt. Evenwel valt het aan ons, zwakke
menschen hard, bijzonder als het zoo onverwacht komt,
en wij zoo zeer aan elkander door liefde en vriendschap
verbonden waren.” Het is een thema dat in zijn brieven
steeds weer terugkeert.
Drijehornickels – jaargang 28 – nummer 3
10 Na de dood van haar man stond moeder Marie er met
de zorg voor haar gezin met vier kinderen alleen voor,
maar werd waarschijnlijk daarin ondersteund door haar
schoonmoeder, Maria Habraeken, die acht jaar later op
75-jarige leeftijd zou komen te overlijden en die steeds
betrokken was gebleven bij het textielbedrijf – zij wordt
zelfs en dat is voor die tijd opmerkelijk en zeer zeldzaam
voor een vrouw als fabriquante aangeduid – maar vooral
ook door haar broer, Arnoldus van Lieshout, oom Nol,
waarvoor Egidius zijn hele leven een groot respect
zou hebben. Men krijgt de indruk dat hij een soort van
vervangende vader voor hem is geweest. Hij was in elk
geval onbetwist de Pater Familias van de families Van
Lieshout en Vogels.
Egidius’ moeder overleed 10 februari 1838 op 73-jarige
leeftijd. Egidius zelf was toen 33 jaar oud en werkzaam
als kapelaan in Tilburg. Op haar overlijdensakte staat het
beroep van herbergierster vermeld. Dus ook dat zal,
naast inkomsten uit het textielbedrijf, een aanvullende
bron van inkomsten voor haar zijn geweest. In de families
Vogels, Van Lieshout en Sengers komen opvallend veel
herbergiers en herbergiersters voor. Het was in die tijd
vrij eenvoudig om een herberg te beginnen, want wettelijke
beperkingen waren er niet. Die zouden er pas in
1881 komen. We moeten er ons ook weer niet teveel van
voorstellen, want kleine winkels, tapperijen en herbergen
waren in de 19e eeuw vaak niet van gewone woonhuizen
te onderscheiden. Het beroep van winkelier(ster)
of kastelein(se) werd vaak uitgeoefend naast een ander
beroep. En dat vrouwen naast hun huishoudelijke arbeid
een winkel of herberg bestierden, was in die tijd zeker niet
ongewoon.
Kinderschooltijd
Dielis ging in Nuenen naar de lagere- ofwel kinderschool,
zoals men die in die tijd ook wel noemde. Het was een
openbare school. Bijzonder onderwijs, althans in de
huidige vorm, bestond toen nog niet in Nederland.
De school was gelegen aan de Beekstraat, dus niet ver
lopen van zijn huis op de Berg. Het gebrekkige gebouw,
dat stamde uit 1770, was in feite niet geschikt voor het
moderne onderwijs.
Schoolbezoek was toen nog geen verplichting, want pas
in 1900 zou de leerplicht in Nederland worden ingevoerd.
Ouders konden hun kinderen dus naar believen thuis
houden. In de zomermaanden, als er geoogst moest
worden, waren bij gebrek aan leerlingen veel scholen dan
ook gesloten. Aan de hand van de leerlingenaantallen in
een aantal Oost-Brabantse gemeenten kan men opmaken
dat omstreeks 1800, hooguit 55% van de kinderen in
de schoolgaande leeftijd (6-14 jaar) de school bezocht.
Geletterdheid was dus geen vanzelfsprekendheid. Voor
het dorp Woensel hebben berekeningen uitgewezen dat in
het begin van de negentiende eeuw 37% van de mannen
en 65% van de vrouwen analfabeet was. In Nuenen zullen
de verhoudingen niet veel anders hebben gelegen.
In 1806, vier jaar voordat Dielis de school bezocht, was
het onderwijs in Nederland grondig hervormd. Onderwijzers
moesten een officiële bevoegdheid halen om les
te mogen geven. Ze werden voortaan ook verplicht om
klassikaal, dat wil zeggen tegelijkertijd aan een groep van
een zelfde vorderingsniveau, les te geven. Bij de oude
manier van les geven volgens de methode die hoofdelijk
onderwijs werd genoemd, kreeg ieder kind een opdracht
van de meester en moest het tweemaal per dag bij de lessenaar
van de meester verschijnen om de opdracht na te
laten kijken. Veel kwam neer op van buiten leren, uitgelegd
werd er in principe niet en inzicht werd niet getoetst.
De nieuwe wet bepaalde dat voortaan de school verdeeld
moest worden in drie van elkaar gescheiden klassen.
School aan de Beekstraat gebouwd in 1770.
Gesloopt in 1948 [geschilderd door Rudolf Kloppers].
Afbeelding van een ABC-boek. Zeer waarschijnlijk heeft Dielis aan
de hand van deze veel gebruikte methode leren lezen en schrijven.
De haan kwam traditioneel in veel ABC-boeken voor, die daarom
ook wel ‘haneboeken’ werden genoemd. Hij riep de kinderen op
ijverig te zijn. Vandaar de moralistische tekst: ‘Als gij mij kraaijen
hoort / des morgens voor het dagen / zoekt dan o jeugd aan God
u biddend op te dragen; gaat vlijtig naar de school / en zoek uw
meesters leer; want zoo geraakt een kind tot waar geluk en eer’.
Drijehornickels – jaargang 28 – nummer 3
Daarbij kreeg steeds één klas gezamenlijk onderricht, 11
terwijl de andere twee klassen gedurende die tijd aan
het werk werden gezet. Dat was minder tijdrovend dan
de oude hoofdelijke methode. Dat wilde overigens niet
zeggen dat er ook aparte klaslokalen kwamen. Ook deed
het schoolbord zijn intrede in de school en de kinderen
zaten in ordelijke rijen met hun gezicht gericht op het
schoolbord. Nuenen telde in 1807 twee schoolmeesters.
Dat zou dus kunnen betekenen dat er toen tussen de
70 en 140 leerlingen op school zaten, want bij meer dan
70 leerlingen moest een zogenaamde ondermeester
worden aangesteld.
De kinderen werden onderwezen in lezen, schrijven,
rekenen en Nederlandse taal. Van overheidswege
werd ook een lijst van verplicht te gebruiken boeken
vastgesteld. In de geest van de verlichtingsidealen
moesten de leerlingen maatschappelijke en christelijke
deugden bijgebracht worden. In de praktijk zal in het
voormalige Staats-Brabant het onderwijs een sterk
katholieke inslag hebben gehad, want sinds 1795 was het
onderwijs, evenals het toezicht daarop, binnen enkele
jaren geheel in katholieke handen gekomen. n
>
Berg 35 anno 2019 [ foto: Louis Bressers]
Naaste familie
Ter verduidelijking hier wat gegevens over de familieleden
die in zijn brieven worden genoemd. Bovenstaand
brieffragment, waarin hij de groeten overbrengt aan
diverse personen uit zijn familie, komt uit een brief van
Egidius, nieuwjaarsdag 1863, gericht aan zijn “Beminde
broeder en zusters enz.”.
Mijntje, zijn schoonzuster Wilhelmina Smulders, geboren
17 december 1805 te Valkenswaard, is de vrouw van zijn
broer Dorus (Theodorus Vogels, geboren 9 februari 1803,
overleden 13 maart 1877). Hij oefende in Nuenen onder
andere het beroep uit van gemeenteontvanger. Dorus
en Mijntje woonden in zijn ouderlijk huis op de Berg, nu
Berg 35. Een nicht van Mijntje, Jaantje (Johanna Maria
Panken geboren 1841 in Duizel), was daar inwonend. Zij
vertrok in 1866 naar Uden.
Diliaan, zijn zuster Egidia Vogels, geboren 15 december
1800, overleden 17 januari 1865, trouwde op 10 augustus
1831 met Dries Sengers (Johannes Andreas, geboren 19
april 1795, overleden 27 februari 1872). Dries is molenaar
van de Opwettense watermolen waar het echtpaar
ook woonde. Cis Sengers (Johannes Franciscus) is de
ongetrouwde inwonende broer van Dries. Hij stierf op
17 januari 1871 op 87-jarige leeftijd. “De nichtjes op den
molen” zijn de zes dochters van Diliaan en Dries: Lucia (4
januari 1834), Annet (24 september 1835), Maria (10 mei
1838), Anna Beth (10 mei 1840), Mina (26 januari 1843) en
Anna (6 februari 1845).
Jenne-Mie, zijn zuster Johanna Maria Vogels, (geboren
5 augustus 1808, overleden 9 mei 1880) trouwde op 6
mei 1836 met Frans van Hombergh (geboren 31 juli 1807,
overleden 1 oktober 1886). Het echtpaar woonde op Het
Hoekje. Frans stamde uit een niet onbemiddelde familie
afkomstig uit Sint-Oedenrode. Een oom van hem, Jan
van Hombergh, was daar van 1813 tot 1833 burgemeester.
Zijn broer Jan was van 1861 tot 1895 burgemeester van
Nuenen, Gerwen en Nederwetten. Frans bezat onder
andere een tweetal herbergen in Nuenen.
“De nichtjes aan het hoekje” (hij zal hiermee ook wel de
drie neven hebben bedoeld) zijn de zeven kinderen van
Jenne Mie en Frans van Hombergh: Jacobus (27 februari
1838), Marie (25 maart 1840), Lucia (16 september 1842),
Antoon (8 augustus 1846), Koosje (16 mei 1849), Egidia
(12 juni 1851) en Theodorus (12 aug. 1856).
“De nichtjes van Lieshout en Heer Neef” zijn de kinderen
van zijn oom Nol van Lieshout (Arnoldus, geboren 22
oktober 1769, overleden 1 januari 1857). Nol van Lieshout
trouwde op 18 november 1792 met Maria Vogels
(overleden 1 juni 1817). Zij woonden op het Heieind schuin
tegenover de huidige kerk. Nol en Maria hebben zeven
kinderen, drie zonen en vier dochters.
Drijehornickels – jaargang 28 – nummer 3
12 De zonen werden alle drie priester namelijk:
- Willem (1803-1853) was gedurende 11 jaar pastoor in
Stratum en overleed daar in 1853. - Theodorus (1805-1861) was onder andere kapelaan in
Zeelst, maar moest daar in 1844 afstand doen vanwege
ziekte. Hij overleed in 1861 in Nuenen. - Egidius (1809-1877) is degene die in de brieven heer neef
genoemd werd. Hij was pastoor in Westerhoven en is
daar ook overleden.
Naast hun drie priesterzonen had het echtpaar nog
vier dochters. Drie dochters, allen ongehuwd, zouden
in het ouderlijk huis blijven wonen: Maria Anna (zij
overleed in 1821 op 23-jarige leeftijd), Diliana (geboren
23 mei 1801), Elisabeth (geboren 24 september 1802).
Hun oudste dochter, Maria (geboren 22 februari 1795)
trouwde met Jan Francis Sengers (geboren 9 december
1791 in Nederwetten). Hij was een achterneef van de
bovengenoemde Dries Sengers die met Egidius’ zus
Diliaan was getrouwd. Jan Francis Sengers en Maria
kregen vijf kinderen. Twee meisjes, het derde en vierde
kind stierven als zuigeling. De overige drie bereikten de
volwassenheid: in volgorde van leeftijd Maria Christina
(geboren 3 januari 1821), Wilhelmina (geboren 4 juli 1822)
en Jan Francis (geboren 5 maart 1827). Na het vroegtijdig
overlijden van haar man in 1826 trok Maria Sengers-van
Lieshout met haar kinderen in bij haar vader in haar
ouderlijk huis. Zij overleed, drie jaar na haar vader, in
- In het ouderlijk huis zouden de twee ongetrouwde
dochters Van Lieshout, samen met hun twee nichtjes
Sengers, tot hun dood blijven wonen. Haar zoon, Jan
Francis Sengers, zou later intreden bij de Jezuïeten en als
sociaal priester aan de Wijnhavense kerk in Rotterdam
nog enige bekendheid genieten.
In 1856 deed zich in de
familie een zeker voor die
tijd pijnlijke gebeurtenis
voor. De toen 22-jarige ongehuwde
dochter Lucia van
Egidius’ zus Diliaan, raakte
zwanger van een 54-jarige
bakkersknecht op de molen.
Het kind, Anna Antonetta
Theodora Sengers, geboren 8 augustus, zou na 16 dagen
komen te overlijden. De bakkersknecht verhuisde naar
Tongelre waar hij bij een weduwe die een bakkerij had
in dienst trad. Hier overleed hij in 1867. Lucia Sengers
overleed ongehuwd in 1888 in Nuenen op 54-jarige
leeftijd. Egidius moet er zeker van geweten hebben. In zijn
brieven komen we er niets over tegen. Het voorval roept
veel vragen op: was hier sprake van vrijwilligheid? Heeft
men om de schande te vermijden de zaak zoveel mogelijk
binnen de beslotenheid van de familie willen afwerken?
Waaraan stierf het pasgeboren kind? Hoe werd er in die
tijd in het algemeen omgegaan met dergelijke incidenten?
Later pas zou in katholieke kring de praktijk ontstaan
dat de aanstaande moeder op een geheimgehouden
plaats, vaak in een zusterklooster, beviel en het kind ter
adoptie werd afgestaan. Dat was hier dus duidelijk niet
het geval. Zusterkloosters waren er toen nog nauwelijks
in Nederland. n
Bij een later nog te verschijnen apart uitgegeven uitvoeriger
verhaal zal een uitgebreide literatuurlijst worden
gepubliceerd samen met een volledige bibliografie van de
werken van Egidius Vogels.
BRONNEN
• De brieven van Egidius aan zijn familie bevinden zich in het
Erfgoedcentrum Nederlands Kloosterleven in Sint Agatha. Archief
Vogels, E nummer 12393. Inv. nummer 8672.
• E. Vogels, Twee en veertig Kruisweg-oefeningen of de ziel vereenigd
met Jesus op den kruisweg. Amsterdam, 1866.
Te vinden bij: https://books.google.nl
• Krantenartikelen: htpps:/Delpher.nl
• Genealogische gegevens Nuenen:
http://www.zoekjestamboom.nl/zoek-uitgebreid/13/Burgerlijke-stan
d?mistart=10000&mivast=48&mizig=348&miadt=48&milang=nl&
misort=dt%7Casc&miview=ldt&mif2= Nuenen
Losse aantekening op een briefje uit
de nalatenschap van Egidius, waarop
hij de namen heeft geschreven van
zijn neven en nichten.