De Beurskrach in New York, eind oktober 1929, luidde de crisis van de wereldeconomie in. Na flink stijgende prijzen (vooral in 1928), zakte de beurs eind oktober 1929 ineens in elkaar door sterk dalende aandeelprijzen. Er brak paniek uit op de beurs – iedereen verkocht zijn aandelen – en de aandelen werden in no time waardeloos.

Miljarden dollars spaargeld en investeringen gingen in rook op, waardoor bedrijven en particulieren hun leningen niet meer konden terugbetalen aan de banken. Hierdoor viel de ene na de andere Amerikaanse bank om. Doordat er sprake was van een wereldeconomie, waaide de crisis kort erna ook over naar Europa.

De crisis van de jaren na 1930 was begonnen in de landbouw. Mechanisatie en nieuw gekweekte gewassen hadden in landen als de Verenigde Staten tot overproductie geleid en daarbij gezorgd voor problemen bij de afzet, gevolgd door dramatische prijsdalingen. Europa werd meegesleurd in de malaise. Ook in Nederland waren de gevolgen merkbaar. De werkloosheid steeg enorm. Eigenlijk zouden er toen in Nederland ongeveer 8 miljoen (8.000.000) mensen kunnen werken, maar op een gegeven moment waren er bijna een half miljoen mensen zonder werk.

In de jaren 1914-1917, toen de Verenigde Staten nog neutraal waren, groeide de Amerikaanse graanproductie sterk door de gegroeide vraag uit Europa. Hierdoor gingen Amerikaanse boeren investeren in nieuwe machines en pasten schaalvergroting toe, met geleend geld van de banken.

Na afloop van de Eerste Wereldoorlog kwam in Europa de landbouw weer op gang, waardoor de Amerikaanse boeren met overschotten kwamen te zitten. De banken kwamen hierdoor op termijn ook in de problemen. Naast boeren leenden ook particulieren en bedrijven tijdens de roaring twenties veel geld. Lenen werd van alle kanten aangemoedigd in een klimaat van groot vertrouwen en optimisme in de toekomst. Verder hadden de Amerikanen vanaf 1924 in het kader van het Dawesplan en Youngplan veel geld geleend aan Duitsland, om de economie daar draaiende te houden. De terugbetaling van deze leningen verliep moeizaam, wat de geldproblemen voor de banken in de Verenigde Staten nog vergrootte.

De crisis van de jaren 1930 was geworteld in de Eerste Wereldoorlog en de jaren 1920, de roaring twenties. In Europa was tijdens de wereldoorlog door de mobilisatie een tekort aan agrariërs ontstaan. Hierdoor liep de graanproductie enorm terug doordat de landbouwers van huis waren en in de loopgraven zaten. In de jaren 1914-1917, toen de Verenigde Staten nog neutraal waren, groeide de Amerikaanse graanproductie sterk door de gegroeide vraag uit Europa. Hierdoor gingen Amerikaanse boeren investeren in nieuwe machines en pasten schaalvergroting toe, met geleend geld van de banken.

In Nederland was de economische crisis in de jaren 1930 ook zeer goed voelbaar. In dat decennium, van 1933-1939, was de ARP-er Hendrikus Colijn (1869-1944) tijdens vier kabinetten minister-president. Colijn voerde een strakke bezuinigingspolitiek, waarbij hij vooral de uitgaven op ambtenarensalarissen en op het onderwijs kortte. Ook verlaagde hij de werklozensteun.

Colijn hield lang – langer dan in andere Europese landen het beleid was – vast aan de Gouden Standaard. Uiteindelijk liet Nederland deze Gouden Standaard op 27 september 1936 los en devalueerde de gulden. Dit omdat de werkloosheid vanaf 1933 explosief opgelopen was en lonen en uitkeringen fors daalden. Hierna trok de economie weer aan en vond Nederland aansluiting bij het inmiddels ingezette herstel dat andere Europese landen doormaakten.

De gevolgen van de crisisjaren 1930 waren groot, met name in Europa. In Nederland lag de werkloosheid in 1935 op 600.000 van de totale beroepsbevolking van acht miljoen. De armoede groeide gigantisch. De crisis voedde tal van dictatoriale bewegingen, met als bekendste voorbeelden het communisme, het nationaalsocialisme (in Duitsland de NSDAP, in Nederland de NSB) rond Adolf Hitler en het fascismein Italië onder Benito Mussolini. De spanningen in Europa liepen hierdoor op en leidden uiteindelijk tot de uitbraak van de Tweede Wereldoorlog.

In economisch opzicht had de crisis op langere termijn ook positieve gevolgen. Zo dwong de economische tegenwind bedrijven om te moderniseren en om beter bestand te zijn tegen economische neergang. Verder leidde de crisis vooral na de Tweede Wereldoorlog tot extra overheidsingrijpen, bedoeld om werkloosheid en armoede tegen te gaan. De Nederlandse verzorgingsstaat met zijn sociale zekerheidswetgeving was een mooi resultaat. Voortaan zou de overheid ‘van de wieg tot het graf’ voor zijn burgers zorgen.

Het interbellum

Behalve economische malaise werd het interbellum ook gekenmerkt door politieke instabiliteit die veroorzaakt was door de Eerste Wereldoorlog en het uiteenvallen of ten einde lopen van enkele grote (keizer)rijken: het Ottomaanse Rijk, het keizerrijk Oostenrijk-Hongarije, tsaristisch Rusland en het einde van het Duitse keizerrijk.

In Nederland viel het in politiek opzicht mee met de onrust. De Nederlandse maatschappij kenmerkte zich door de structuren die ontstaan waren door de Verzuiling (ca.1879-1965). In politiek opzicht domineerden de drie confessionele partijen, de RKSP, ARP, CHU de Nederlandse politiek tussen de wereldoorlogen. De ARP’er Hendrik Colijn leidde de meeste kabinetten in deze periode.

Typisch voor het interbellum zijn de vele mislukte democratieën in Oost-Europa en de daarmee verbonden opkomst van dictatoriale regimes. In tal van Europese landen, vooral in het oosten, zuiden en ook midden van het continent, kwamen dictaturen tot stand die tot gespannen internationale verhoudingen leiden. Onder meer in Rusland (communisme onder Lenin en Stalin; vanaf 1917), Italië (het fascisme onder Benito Mussolini; vanaf 1924), Polen (Sanacja-regime onder Jozef Pilsudski; vanaf 1926), Duitsland (nationaal-socialisme onder Adolf Hitler na de Weimarrepubliek; vanaf 1933), Griekenland (Ioánnis Metaxás; vanaf 1936) en Spanje (Francisco Franco; vanaf 1939).

Einde van het interbellum

Nadat door de Duitse inval van Polen op 1 september 1939 een nieuwe oorlog uitbreek die culmineert in een nieuwe wereldoorlog, eindigt het interbellum.